چهارشنبه ۲۸ آذر ۱۳۹۷ - ۲۰:۲۵ Wednesday, 19 December 2018 |
تاریخ انتشار: ۱۰:۴۹ - ۰۱ خرداد ۱۳۹۷
کد خبر: ۷۱۰۴
شجاع مومنی
تندرست نیوز؛ریزگرد (Haze) پدیده‌ای است که از ترکیب ذرات ریز و گرد و غبار با آلاینده‌های شهری به وجود می­آید. این پدیده برای بیماران قلبی و تنفسی بسیار مضر است. در نوع حاد آن کاهش شدید دید افقی، لغو پرواز‌ها و از همه مهم­تر سلامتی انسان­ها را به خطر می‌­اندازد (گوهر دوست، 1389).
این پدیده زمانی رخ می‌­دهد که تندبادی با سرعت بیش از آستانه فرسایش بوزد. بروز این پدیده در مناطق برداشت، ایجاد فرسایش خاک و در نقاط دیگر متناسب با قدرت و سرعت باد سبب رسوب ذرات می‌­گردد. زمانی که غلظت گرد و غبار به اندازه­ای باشد که دید افقی به کم­تر از یک کیلومتر کاهش یابد؛ توفان ریزگرد (Dust storm) ایجاد شده است. توفان­های ریزگرد معمولاٌ از ذرات بسیار ریز (5/0 تا 1/0 میلی­متر) تشکیل شده و در ارتفاع بسیار زیادی از سطح زمین حرکت نموده و مسافت­های طولانی را می‌­پیماید. ریزگرد می­‌تواند تعدادی از شهر‌های یک یا چند کشور یا حتی یک قاره را تحت تاثیر قرار دهد. ریزگرد همچنین گاهی باعث بروز پدیدهٔ ماه آبی می‌شود) طول موج­های کوتاه بازتاب شده از ماه، مانند آبی و بنفش را عبور داده و طول موج­های بلندتر سرخ را پخش می‌کنند؛ و در نتیجه ماه به رنگ آبی دیده می‌شود). این پدیده از سال ۲۰۰۵ میلادی در استان­های غربی کشور شروع و تا کنون نیز ادامه دارد.

بر اساس تعریف سازمان هواشناسی جهانی، هرگاه در ایستگاهی سرعت باد از 15 متر بر ثانیه تجاوز کند و دید افقی به کم­تر از یک کیلومتر برسد، توفان خاک گزارش می‌­شود. طوفان ماسه­ای به بادی اطلاق می­‌شود که بتواند ذرات با قطر 15/0 تا 3/0 میلی­متر را تا ارتفاع 15 متر جابجا کند. توفان­‌های خاک مشابه توفان­‌های ماسه‌­ای است، ولی در توفان خاک ذرات ریزتر است و جریان­های رو به بالا می‌­تواند این ذرات را به صورت معلق در هوا نگه دارد (دهقانپور، 1387).

پدیده­‌های هواشناسی طبق تعریف هواشناسی به 100 کد دسته­‌بندی می­‌شوند. از این 100 کد، تعدادی از آن­ها به گرد و غبار اختصاص داده شده است که در ادامه به­صورت مختصر توضیح داده می­‌شوند:

کد 05: که HAZE با علامت اختصاری HZ شناخته می­‌شود، عبارت است از غبار و حالتی از تیرگی هوا که در نتیجه وجود ذرات جامد و معلق در هوا ایجاد می­‌شود.

کد 06: که DUST HAZE با علامت اختصاری DU شناخته می‌­شود، عبارت است از گرد و غبار و گرد و خاک معلق در هوا که بوسیله باد در ایستگاه و یا نزدیکی ایستگاه بلند نشده است.

کد 07: که RISING DUST با علامت اختصاری SA شناخته می­‌شود، عبارت است از گرد و خاک یا شنی که در اثر وزش باد در ایستگاه و یا اطراف آن به هوا بلند شده است.

پدیده گرد و غبار به اشکال مختلف مانند روز همراه با گرد و غبار یا توفان گرد و غبار و گردباد، در نواحی خشک و نیمه خشک به صورت مکرر اتفاق می­‌افتد. در بیابان­ها و مناطق خشک، تغییر سریع درجه حرارت هوا موجب ایجاد گرادیان فشار در نقاط مختلف آن و تشکیل باد‌های قوی و دائمی می‌­شود (صداقت، 1385). گل غبار طبقه­‌بندی، جهت و سرعت باد‌های گرد و غبار زا (بادغبارها) را در یک دوره معین نشان می­‌دهد (مهرشاهی و زری، 1388).

انواع حرکت ریزگرد‌ها

١- حرکت معلق برای ذرات خیلی ریز
ذرات خیلی ریز ماسه، سیلت‌های دانه‌ریز، گرد و غبار و خاکستر‌های آتشفشانی، چون بسیار سبک هستند. حتی به‌وسیله باد‌های خیلی ملایم به آسانی به هوا بلند شده و مدت‌ها در هوا به حالت معلق باقی می‌مانند. به ­طور کلی، در شرایط عادی ذرات با قطر کوچک‌تر از 03/0 میلی­متر که در روی سطح زمین قرار گرفته‌اند می‌توانند به‌وسیله باد به هوا بلند شوند. این ذرات ممکن است صد‌ها متر از سطح زمین بلند شده و همچنین کیلومتر‌ها جابجا شوند. یک ذره­ 2/0 میلی­متری می­‌تواند 830 کیلومتر طی یک قرن جابجا شود (درش، 1982).

٢- حرکت جهشی برای ذرات متوسط
باد به تنهایی نمی‌تواند ذرات متوسط را از جابجا کند. بلکه ذرات ماسه بر اثر برخورد با یکدیگر، به هوا پرتاب می‌شوند. به این نوع حرکت جهشی می‌گویند. وقتی سرعت باد به حد معینی برسد، ذرات ماسه شروع به چرخش و غلطیدن به سمت جلو می‌کنند که ممکن است در اثر برخورد با ذرات دیگر باعث حرکت و یا پرتاب آن‌ها به هوا شوند. وقتی ذره‌ای به هوا بلند می‌شود، تحت تأثیر دو نیروی گرانشی و نیروی سرعت باد، قرار می‌گیرد. ذرات در اثر نیروی گرانش به زمین بر می‌گردند، ولی در اثر نیروی باد به­ جلو رانده می‌شوند.

٣- حرکت چرخشی برای ذرات درشت
ذراتی که درشت‌تر هستند، اغلب به سبب وزن از جا کنده نشده و در هوا پراکنده نمی‌شوند. بلکه وقتی سرعت باد به حد کافی برسد، با چرخش و یا غلطیدن به سمت جلو حرکت می‌کنند. این عمل را حرکت چرخشی (Reptation) می‌گویند.

منشا

در فصل سرد سال که هسته کم ارتفاع و امواج غربی بر روی اروپا و دریای مدیترانه شکل می­‌گیرند، به علت سنگینی هوای سرد در این ایام، اجازه نفوذ به عرض­های پایین را به خوبی پیدا می­‌کنند و تراف آن‌ها بر روی بیابان­های خاورمیانه قرار می­‌گیرد و با توجه به شرایط گرمایی و حرارتی این منطقه، قسمت جلو تراف­ها که به سمت شرق گرایش دارند بصورت فراز (ریج) در آمده و اختلالات هوا را ایجاد می‌کنند. چون این بیابان­ها خشک هستند، شرایط تلاطم، باد و گرد و غبار ایجاد می‌­شود که به سمت غرب و جنوب غربی کشیده می‌­شوند. در فصل گرم سال که کم فشار‌های حرارتی به سمت عرض­های بالاتر کشیده می­‌شوند، در اثر برخورد با کم فشار‌ها و پرفشار‌های فوقانی، اختلاف فشار حاصل شده و خشکی شدید منطقه نیز مزید بر علت شده و پدیده گرد و غبار در منطقه شدت می­‌یابد (عطایی و احمدی، 1389).

بررسی­‌های بعمل آمده برای تعیین منشاء ریزگرد‌ها بر اساس تصاویر ماهواره­ای و الگو‌های گردشی نشان می‌­دهد که ریزگرد‌ها دارای دو کانون اصلی در غرب بغداد و موصل تا بحرالملح و هورالعظیم می­‌باشد (عطایی و احمدی، 1389).

از آنجایی که نواحی جنوب غرب ایران جز مناطق حاره ­ای محسوب می­‌شود، در محدوده فرونشینی و پایداری هوا قرار گرفته و طبق اصول دینامیکی جو، فرونشینی هوا نشان دهنده پایداری، از بین رفتن ابر‌ها و کاهش نزولات جوی است. کاهش شدید میزان بارندگی در منطقه، خشک شدن قسمت­های زیادی از تالاب­های مسیر جریان باد از جمله هور العظیم، کم شدن و تغییر مسیر رودخانه­‌های دجله و فرات که به مرور زمان تغییر اکوسیستم را در پی خواهد داشت، از جمله عواملی هستند که در بروز پدیده فوق نقش اساسی دارند.

بررسی­‌ها نشان می‌­دهند که الگو‌های حاکم در شبه جزیره عربستان و شمال آفریقا باعث انتقال جریان­های گرم و خشک در جنوب غرب ایران می­‌شوند (فتاحی و قناد، 1389). به علاوه در این مناطق به دلیل کمبود رطوبت و پوشش گیاهی، چسبندگی ذرات به یکدیگر کاهش یافته و باد می­تواند ذرات با قطر کم­تر از 5/0 میلی­متر را از سطح خاک جدا نموده و با خود حمل کند. بسیاری از این ذرات قطری کمتر از 10 میکرون دارند و سرعت سقوط آن­ها تحت تأثیر نیروی جاذبه زمین قابل اندازه‌­گیری نیست. بنابراین، در جو به صورت معلّق باقی می­‌مانند. به این دلیل در نواحی بیابانی ممکن است هوا برای مدتی طولانی به حالت گرد و غبار باقی بماند) همتی، 1374. (از مهم­ترین شرایط ایجاد گرد و غبار در کنار هوای ناپایدار، وجود یا عدم وجود رطوبت هوا است. به­‌طوری که اگر هوای ناپایدار، رطوبت کافی داشته باشد، بارش و توفان رعد و برق و اگر فاقد رطوبت باشد، طوفان گرد و غبار ایجاد می‌نماید (علیجانی، 1376). بررسی تصاویر ماهواره‌­ای همراه نقشه­‌های جوی و مقایسه آن‌ها در سال­های مختلف، شرق سوریه، عراق و نیز بیابان­های عربستان به عنوان چشمه‌­های گرد و غبار شناسایی شده‌­اند.

منشا گرد و غبار‌هایی که در دنیا اتفاق می‌­افتد 70 نقطه می‌­باشد که 14 نقطه آن نقش مهم­تری در ایجاد گرد و غبار دارند. از این تعداد، 7 نقطه در کشور عراق واقع شده است. پس می‌­توان ادعا نمود که عراق منشا بیش از نیمی از گرد و غبار‌هایی است که اتفاق می­افتد. بعد از آن کشور عربستان، سوریه و اردن نقس بسزایی در ایجاد ریزگرد‌ها دارند. گرد و غباری که از کشور عربستان ایجاد می‌­شود، از نوع ماسه نرم است. ولی گرد و غبار ایجاد شده روی عراق از نوع رسی است که خطرناک­تر است (نوریان، 1389).

شناسایی منابع ریزگرد در نواحی خشک و نیمه خشک چین نشان می­‌دهد که بیابان­های وسیع عربستان و صحرای شمال افریقا متاثر از سامانه­‌های همدید مقیاس و امواج غربی، گرد و غبار را به مناطق مختلف نظیر ایران گسترش و استقرار پر فشار بر روی جنوب شرق مدیترانه و کم فشار ناشی از ناوه ایسلند در غرب آفریقا را عامل اصلی رخداد گرد و غبار و انتقال آن به ایتالیا و مرکز اروپا معرفی کردند (باراکان و همکاران، 2005). عوامل محلی، بیش­تر در تشدید توفان‌­ها و عوامل ترمودینامیکی بیش­تر در شکل­‌گیری و گسترش آن‌ها مؤثرند (رشنو، 1388).

در یک دسته‌­بندی دیگر، عوامل اصلی ریزگرد‌ها طبیعی و انسانی گزارش شده است. خشک‌سالی‌­های اخیر یکی از مهم­ترین عوامل طبیعی و جنگ تحمیلی عراق علیه ایران، کشاورزی، سدسازی، جنگ آب و سیاست انتقال آب از مناطق پرآب به مناطق کم آب از عوامل انسانی مؤثر در پدیدة ریزگرد‌ها ذکر شده است (طهماسبی بیرگانی و همکاران، ۱۳۸۸).

سازمان حفاظت محیط‌­زیست سازمان ملل (UNEP) در گزارشی وقوع خشکسالی در پهنه­‌های رسوبی و ریزدانه حوضه‌های آبریز موجود این مناطق را منطقه جنوب غرب ایران و کشور‌های همسایه همچون عراق را با کاهش رطوبت سطحی و زیرسطحی و همچنین از بین رفتن پوشش‌­های گیاهی، مهم­ترین علل تشدید پدیده گرد و غبار دانست. همچنین عوامل انسانی همچون احداث سد‌های عظیم بر روی رود‌های منتهی به حوضة آبریز بین النهرین را از دیگر عوامل تأثیرگذار بر این واقعه بر شمرد (UNEP، 2001).

فراوانی ریزگرد‌ها

فراوانی وقوع گرد و غبار در یک منطقه علاوه بر شدت و سرعت باد و خشکی ذرات خاک، به اندازه و قطر ذرات نیز بستگی دارد. پوشش گیاهی و نوع آن نیز در شدت وقوع گرد و غبار نقش موثری ایفا می­‌کند. تراکم و ساختار گیاهان، دو عامل کنترل‌­کننده اساسی در وقوع و فراوانی طوفان­های گرد و غباری می­‌باشند (انگلس‌تادلر، 2001).

پدیده گرد و غبار می‌­تواند با افزایش ساعات تابش روزانه خورشید، گرمایش سطحی و وقوع ناپایداری­‌های محلی در بعد از ظهر­ها مرتبط باشد. همچنین عامل مهم­تر عبور امواج غربی از روی بیابان­های مجاور منطقه مورد مطالعه، با توجه به خشک بودن جریان­ها و محیط بیابانی منطقه سبب ایجاد گرد و غبار و نفوذ آن به غرب ایران می‌­شود. در جدول (1) فراوانی وقوع پدیده ریزگرد در تعدادی از استان­های کشور ارایه شده است.

جنوب شرق ایران بعنوان یکی از مناطق اصلی گرد و غبار در جهان شناخته شده است. کشور ایران در یک منطقه با آب و هوای خشک قرار گرفته و بیش از 30 درصد از مساحت این کشور را مناطق خشک و نیمه خشک در بر می‌گیرد. این کشور از سالیان گذشته با پدیده طوفان‌های گرد و غبار روبرو بوده است. در بسیار از منابع علمی به روز‌های گرد و غباری در ایران و بخصوص وقوع باد‌های 120 روزه سیستان اشاره شده است. در بسیاری از منابع علمی، جنوب شرق ایران بعنوان یکی از مناطق اصلی گرد و غبار در جهان شناخته شده است. چاله­‌های مرکزی ایران بیش­ترین روز‌های گرد و غباری را دارند.

بررسی­‌های مربوط به فراوانی روز‌های گرد و غباری کشور نشان می‌دهد که چاله­‌های مرکزی ایران بیش­ترین روز‌های گرد و غباری را دارند. به عنوان مثال باد‌های 120 روزه در استان سیستان و بلوچستان به بیش از 150 روز در سال افزایش یافته است. میدلتون در سال 1986 تعداد روز‌های گرد و غباری در زابل، آبادان، دزفول، بندرعباس و یزد را به ترتیب 81، 43، 40، 23، 24 روز در سال گزارش نموده است. مناطق مرکزی ایران از جمله یزد 25 روز و بیش­تر در سال پدیده گرد و غبار اتفاق می­‌افتد.

با توجه به گسترش دامنه مناطق تولید گرد و غبار در عراق، سوریه و سایر کشور‌ها متاسفانه بیشتر استان‌های کشور درگیر این پدیده هستند. در مجموع، بیش از 80 درصد استان­های کشور درگیر پدیده گرد و غبار هستند.
 
مروری بر علل، تاثیرات و روش­های مقابله با ریزگردها
عوامل اقلیمی مرتبط با ریزگرد‌ها

میانگین دما، میانگین حداکثر دما، میانگین حداقل دما، بارش، رطوبت و باد شش عنصر اقلیمی تاثیر­گذار بر پدیده ریز گرد‌ها گزارش شده است (بحیرایی و همکاران، 1390). از مهم­ترین شرایط ایجاد گرد و غبار در کنار هوای ناپایدار، وجود یا عدم وجود رطوبت هوا است، به طوری که اگر هوای ناپایدار، رطوبت کافی داشته باشد، بارش طوفان و رعد و برق و اگر فاقد رطوبت باشد، طوفان گرد و غبار ایجاد می‌­نماید. فراوانی ذرات گرد و غبار در جو، علاوه بر شدت، سرعت باد و خشکی ذرات خاک، به قطر ذرات نیز بستگی دارد. نوع و پوشش گیاهی نیز در شدت وقوع گرد و غبار نقش موثری ایفا می­‌کند (عابدزاده و ذوالفقاری، 1384).

آثار مخرب ریزگرد‌ها

• اولین سد دفاعی بدن در مقابل ذرات معلق مو‌های درون حفره بینی است. امکان عبور برخی از ذرات معلق که قطر کم­تری دارند وجود دارد. به طوری­ که این ذرات در نایژه­‌ها ته­‌نشین می‌­شوند و تعدادی از آن‌ها وارد کیسه‌های هوایی خواهند شد. اگر ذرات معلق وارد ریه­‌ها شوند و در آنجا باقی بمانند، به چند طریق می‌­توانند اثرات سمی خود را اعمال کنند. افزایش غلظت ذرات معلق در هوا می‌­تواند در دراز مدت بیماری­هایی همچون عفونت­های دستگاه تنفسی، اختلالات قلبی، برونشیت و ... را به وجود بیاورند. اگر این ذرات معلق با مواد حاوی کربن همراه شوند برای سلامتی بسیار خطر آفرین خواهند شد. بر اساس مطالعات سازمان بهداشت جهانی، افزایش 10 میکروگرم در مترمکعب در میانگین سالانه ذرات معلق در هوا، یک درصد میزان مرگ و میر را افزایش می­‌دهد. همچنن 4/3 درصد از مرگ و میر‌های ناشی از مشکلات تنفسی به خاطر مواجهه مستمر با آلاینده‌هاست.
 
• کاهش قدرت دید یکی از ویژگی­های اصلی پدیده گرد و غبار است. علاوه بر آثار ناخوشایند بهداشتی مانند مشکلات تنفسی و ریوی برای انسان و آلوده کردن محیط زندگی انسان­ها، اختلالاتی را در سیستم­های حمل و نقل زمینی و هوایی به‌­ویژه لغو پرواز‌ها به وجود می­‌آورد.
 
• پدیده گرد و غبار در مناطق مربوطه علاوه بر کاهش ظرفیت تنفسی باعث تغییر اقلیم منطقه و نیز موجب افزایش سیلاب­ نیز می­‌شود.

• ریزگرد­ها باعث کاهش کیفیت و کمیت محصولات کشاورزی و باغی شده و هم­چنین باعث خشکی درختان می­‌شود. ریزگرد‌ها بر محصولات دامی نیز تاثیرات مخربی دارند که از جمله این تاثیرات می‌­توان به کاهش تولید عسل توسط زنبور‌ها و یا تاثیرات آن بر مراتع و محل چرای دام‌­ها اشاره کرد. در این صورت دام­ها از تغذیه کافی برخوردار نبوده و به اندازه کافی بهره­‌وری ندارند. ریز گرد­ها می‌توانند به زنبورستان‌ها و صنعت زنبور عسل آسیب برسانند. ریز‌گرد‌ها روی گل‌ها می‌نشینند و با خشک کردن منبع شهد آن‌ها باعث می‌شود، میزان برداشت عسل کاهش یابد. در صنعت زنبورداری کشور پتانسیل تولید 70 هزار تن عسل در سال وجود دارد که چنین مشکلاتی می‌تواند به این صنعت آسیب برساند. ریزگرد‌ها تنها در لرستان 15 درصد جنگل‌های زاگرس را تخریب نموده است و پرورش دهندگان زنبور عسل عملاً در آستانه از دست دادن شغل خود هستند. شدت گرد و غبار بویژه در فصل تابستان همزمان با رسیدن و برداشت محصول خرما به حدی است که شماری از نخل­داران خرمای مصرفی خود را پس از شست‌و­شو بسته­‌بندی می‌کنند. این درحالی است که این شیوه فقط در چندین سال اخیر باب شده است. این­که گرد و غبار میزان تولید خرما را نیز کاهش داده است و با توجه به این­که عمده بسته بندی خرمای استان بوشهر در کارگاه­های خانگی و به صورت سنتی انجام می‌شود شستن حجم بالا برای نخل‌داران مقدور نیست. بسته بندی خرما با وجود گرد و خاک کیفیت محصول را تحت تاثیر قرار داده است. زمانی که ریزگرد‌ها از فضای مناطق صنعتی عبور می‌­کنند، "دی اکسید سولفور" و "اکسید نیتروژن" موجود در این مناطق را به سادگی جذب کرده و با خود به مناطق دیگر می­برند. نشستن گرد و خاک ناشی از هجوم ریزگرد روی برگ گیاهان و درختان، باعث کاهش فتوسنتز، کاهش انرژی مورد نیاز گیاه و نهایتا کاهش چشم­گیر محصول کشاورزی می‌­شود.
 
• ریزگرد‌ها از مخرب­ترین مشکلات زیستی محسوب می‌­شوند، چرا که بر تمام گونه­‌های گیاهی و جانوری تاثیر داشته و با تهدید گونه‌­های نادر جانوری و گیاهی ارزش اکولوژیکی و یا ارزش اقتصادی آن­ها را تهدید می‌­کنند. از جمله تاثیرات منفی ریزگرد‌ها بر روی گیاهان می­‌توان به کاهش پدیده فتوسنتز اشاره کرد. این اتفاق به دلیل نرسیدن نور خورشید به برگ گیاهان و نیز پوشیده شدن سطح برگ­ها از گرد و غبار، پدیده فتوسنتز گیاهان تحت تاثیر قرار می‌­گیرد. این امر باعث تسریع در خشک شدن مراتع و جنگل­ها می‌­شود و پدیده‌ای را که به دنبال خنک شدن هوا در پاییز صورت می‌گیرد به تابستان منتقل کرده و باعث افزایش حریق نیز می‌­­شود.
 
• از دیگر تاثیرات مخرب ریزگرد‌ها کاهش حجم آب سد‌ها است. وجود گرد و غبار بر روی برخی نقاط کشور باعث شده که به دنبال یک بارندگی، ریزگرد‌ها و غبار شسته شده در هوا به آب رودخانه­‌ها ریخته و سپس به سد­ها منتقل شود که این خود باعث کاهش ظرفیت سد‌ها می‌­شود. وجود ریزگرد‌ها در آب رودخانه و سد‌ها باعث افزایش مصرف مواد شیمیایی، برای تصفیه آب­ها شده که خود اثرات زیان­باری را به دنبال دارد. در حال حاضر به ازای هر متر­مربع، ۲۲ گرم رسوب ناشی از ریزگرد‌ها در خلیج فارس ته­‌نشین می‌­شود.
• وجود عواملی، چون قارچ‌­ها، باکتری‌ها، ویروس‌های بیماری­زا و فلزات در ریزگرد‌ها از دیگر عوامل تاثیرگذار و مخرب ناشی از این پدیده است (شایان، 1384). ریزگرد‌ها از ترکیبات پیچیده‏ای از عناصر شیمیایی مانند سیلیس، کربن، کلسیم، پتاسیم و برخی دیگر از عناصر آلی و خطر­ناک تشکیل شده است. اثرات سوء بسیاری بر سلامتی، محیط­زیست، پوشش­های گیاهی، اقتصاد، تلفات خاک و ... دارد.
• به دلیل این­که ریزگرد‌ها جزو آلاینده‌­های چندفاکتوری محسوب می‌­شوند. ممکن است باعث کاهش طول عمر شده و هم چنین بستری برای شیوع بیماری­های نوپدید و بازپدید (بیماری­هایی که منقرض شده و باز می‌‌­گردند) هستند. مخاطره‌­آمیز بودن برای گروه­های حساس جامعه مثل کودکان و سالمندان و بیماران و تاثیر بر کیفیت زندگی و کاهش امید به زندگی در دراز مدت از دیگر آثار مخرب آن بر جامعه است.
• وجود ریزگرد‌ها باعث کاهش ساعات کاری و کار مفید در افراد شده که بر اقتصاد مناطق درگیر بسیار تاثیر گذار است.
• افزایش مصرف آب برای شست‌و­شوی گرد و غبار از روی خودرو‌ها و فضا‌های داخل منزل و افزایش مصرف برق برای جاروکشی منازل از دیگر اثرات منفی ناشی از پدیده ریزگرد‌ها بر رفاه و اقتصاد جامعه است. این پدیده تقریبا اثرات زیان­باری بر تمام زوایای زندگی مردم مناطق تحت تاثیر دارد.
• از جمله تاثیرات این پدیده بر صنعت بوده چرا که این پدیده همه صنایع را تحت تاثیر قرار می‌­دهد. اما تاثیر آن بر صنایع دارویی و غذایی بیش از سایر صنایع مشهود است. تعدادی از صنایع، چون صنایع فولاد و یا تولید مواد غذایی باید از هوای پاک استفاده کنند و وجود ریزگرد‌ها باعث توقف تولید یا کاهش کیفیت تولیدات آن‌ها خواهد شد.
• ریزگرد‌ها موجب مشکلاتی در فیلتر خودرو‌ها شده و با ورود ریزگرد‌ها به بنزین باعث کاهش ظرفیت فیلتر خودرو و افزایش سوخت خودرو نیز می‌­شوند. ریزگرد‌ها باعث می‌شوند که سیستم سرمایش خودرو نیز به درستی عمل نکند و در نتیجه بازده سیستم خنک‌­کنندگی خودرو کاهش یابد.
بیماری­های ناشی از ریزگرد‌ها
پیامد‌های این پدیده جنبه­‌های مختلفی از بهداشت جامعه انسانی را تحت تاثیر قرار می­‌دهند که می­‌توان به اثر آن بر بیماری­های چشمی (خسروی، 1367) تنفسی و ریوی، سلامت روانی، سوانح رانندگی و به خطر افتادن منابع آب شهری و روستایی اشاره نمود. توجه به اهمیت این پدیده مهم که در سال­های اخیر با توجه به پیامد‌های آب و هوایی در بخش­های وسیعی از کشور به عنوان یکی از بحران­های مهم زیست­‌محیطی و بهداشتی مطرح شده است. با توجه به افزایش فراوانی توفان­‌های گرد و غباری در سال­های اخیر بخصوص در منطقه خاورمیانه، تاثیر ذرات حاصل از گرد و غبار در جوامع انسانی موضوعی است که در سطح جهان مورد توجه قرار گرفته است (گریفین و همکاران، 2001، گاریسون و همکاران، 2003).
درآگوست 2005، یک طوفان گرد و غباری یک روزه در عراق باعث 1000 مورد ابتلاء به بیماری حاد تنفسی و یک مورد مرگ در بیمارستان یرموک گردید (گودی و میدلتون، 2006). لی و همکاران (2004) با تجربیات آزمایشگاهی روی موش صحرایی تاثیر غبار بر روی التهابات حاد ریوی و نارسایی در گردش خون را بررسی نمودند. تاو و همکاران (2004) ورود گرد و غبار بیابانی از طریق دالانه هکسی به شمال چین را یکی از عوامل کیفیت پایین هوا در این مناطق شهری می­‌دانند که پایین­ترین­ سطح کیفی هوا در چین می‌­باشد. موارد متعددی از ابتلا به بیماری­های برونشیت، امینوزیمیازیس و سیلیکوزیس در این مناطق مرتبط با آلایندگی گرد و غباری شناسایی شده است. گرد و غبار همچنین ممکن است ارگانیسم­‌ها را به آلودگی­های قارچی و باکتریایی مبتلا کند (کلوگ و همکاران، 2004).
مواد سمی حمل شده همراه گرد و غبار می­‌تواند با نشستن روی پوست و همچنین با ورود به مجاری تنفسی به آن­ها آسیب وارد کند (گودی و میدلتون، 2006). در ترکمنستان با خشک شدن بستر دریاچه آرال مشکلات عمده تنفسی برای کودکان در منطقه بوجود آمد (آهارا و همکاران، 2000). طوفان‌های گرد و غباری در عربستان یک سری عوامل حساسیت زا و آنتی­ژن را به همراه آورده که می­توانند یک رشته بیماری­های تنفسی را ایجاد نمایند (کواسی و همکاران، 1998). سایر نتایج احتمالی ناشی از تاثیر گرد و غبار معلق در هوا در افزایش وقوع موارد ابتلا به آسم می­‌باشد (روترفرد و همکاران، 1999) این موارد در منطقه باربادوس و ترینیداد در هنگام گسترش توفان­‌های ناشی از صحرا گزارش گردیده است (مونتیل، 2002، گیان و همکاران، 2005).
همچنین افزایش وقوع نوع خاصی از مننژیت در بخش­هایی از آفریقا گزارش شده است. بیماری مننژیت سالانه در آفریقا 300 هزار نفر را تحت تاثیر قرار داده و با یک وزش فصلی طوفان معروف هارماتان ارتباط نزدیکی دارد (سلطان و همکاران، 2005). کوکسیدیومایوزیس بیماری­های ناشی از قارچ­های موجود در خاک که بصورت ذرات غبار معلق درآمده و در بخش­های جنوب‌­غربی آمریکا، آریزونای­‌جنوبی، جنوب نیومکزیکو و شمال مکزیک مشاهده گردیده است (گابریل، 1999). گرد و غبار می­‌تواند حاوی فضله جوندگان یا ادرار خشک شده آن­ها باشد و نهایتاً باعث گسترش سندرم هانتا ویروس ریوی شود. در لاداخ چین گرد و غبار در شیوع بالای بیماری سیلیکوزیس موثر بوده است (دربی شیر، 2001).
برخی مطالعات اپیدمیولوژیک نشان دهنده آن است که رویداد­­های طولانی توفان غبار ارتباط نزدیکی با افزایش روزانه مرگ و میر در سئول کره جنوبی (کاون و همکاران، 2002) و همچنین در تایوان دارد و باعث مشکلات قلبی عروقی می­‌گردد (چن و همکاران، 2004). هاگ­های قارچی حمل شده به‌­وسیله باد می­تواند بیماری­های گیاهی را در بین قاره­‌ها گسترش دهند (براون و هامولر، 2003). پراسپرو (2004) در بررسی ریزگرد‌ها در جزایر کارائیب، باکتری و قارچ­‌هایی را گزارش کرده‌­اند که منشاء آن­ها، گرد و غبار حمل شده از صحرای آفریقا است. علاوه بر این، تاثیر توفان­‌های گرد و غباری در بروز بیماری­های چشمی و تنفسی (خسروی، 1367) و افزایش تنش­های روحی و سوانح ترافیکی از مواردی است که به شدت بهداشت و سلامتی جوامع انسانی را تهدید می‌­کند.

راه‌های پیشگیری و مقابله با ریزگرد‌ها
راه­های پیشگیری و مبارزه با ریزگرد‌ها به روش­‌های بیولوژیکی (پوشش گیاهی و کمربند‌های جنگلی)، مکانیکی (استفاده از پوشش برای تثبیت تپه‌های شنی شامل خرده­های کاه، گندم، برنج، شن، گراول، خاک اره، مونت موریلونیت، برگ گیاهان، لیگنین، کود‌های گیاهی و حیوانی)، شیمیایی (مالچ­های نفتی)، مهندسی (استفاده از حصار‌های سیمی) و اقتصادی و اجتماعی (شامل سیاست­های بهسازی زمین، استراتژی­های کاهش فقر) تقسیم‌بندی می­‌شوند (شاهسونی و همکاران، 1389). در ادامه این روش­ها به طور خلاصه ارایه شده‌­اند.
1- مالچ­‌پاشی تالاب­های خشک شده و صحرا‌های دارای شن روان: این عمل هزینه‌زا و زمان‌بر است و از مواد شیمیایی در آن استفاده می‌­شود.
2- عمل به توصیه­‌های پزشکی به منظور پیشکیری: شست‌وشوی مرتب بینی زمانی که این آلودگی وجود دارد به کمک آب‌نمک و سرم‌های شست‌وشو بهترین راه پیشگیری از عوارض گرد و غبار هوا از جمله عفونت قسمت­های مختلف دستگاه تنفسی است. اتفاقاتی که ممکن است در گوش، گلو و بینی فرد در هوای پر از ذرات معلق و گرد و خاک بیفتد این، حساسیت موجود در راه‌های تنفسی فوقانی ممکن است اتفاق بیفتد و حتی ممکن است در مراحل پیشرفته موجب آسم شود.
3- استفاده از ماسک مخصوص: توصیه می‌شود زمانی که گرد و خاک در هوا وجود دارد از کار‌های غیرضروری پرهیز شود و باید در نظر داشت که استفاده از ماسک‌های عادی تأثیر چندانی در فیلترینگ ذرات معلق ندارند. باید توجه داشت که حداکثر مدت­ زمان به کارگیری ماسک­‌های رایج بین 1.5 تا 2 ساعت است و پس از گذشت مدت زمان مذکور، تعویض ماسک ضرورت دارد. ماسک­های کاغذی معمولی و دستمال نمی‌­توانند جلوی ورود ذرات ریزگرد و غبار به سیستم تنفسی ما را بگیرند، بنابراین استفاده از آن­ها توصیه نمی‌­شود و ماسک­های ویژه­ای که برای این منظور طراحی شده است و با عنوان 1P و 2P عرضه می‌­شود برای این شرایط تا حدی مناسب است. مبتلایان به بیماری‌های تنفسی مانند آسم و همچنین بیماران قلبی از فعالیت در هوای آزاد هنگام پدیده ریزگرد خودداری کنند. توصیه می‌شود از ورزش در اماکن عمومی و پارک‌ها در این زمان‌ها خودداری کرده و محیط مسکونی خود را با فیلتر‌ها و تصفیه کننده‌های هوا تمیز نگه‌دارند. کودکان و خردسالان در برابر ریزگرد‌ها آسیب‌پذیر­تر هستند، به همین علت باید از آن­ها مراقبت بیشتری به عمل آید. شست و شوی مرتب دست‌ها و صورت و مجاری تنفسی می‌تواند در پیشگیری از اختلالات تنفسی و حاد‌تر شدن وضعیت بیماران جلوگیری کند.
4- بیابان زدایی و ایجاد پوشش گیاهی و تلاش برای حفظ آن­ها: راهکار دائمی که در این خصوص می‌تواند موثر باشد، حفاظت از جنگل و منابع طبیعی موجود می­‌تواند موثر باشد. صنایع تولیدی که مجوز تولید محصول دارند باید در زمان ساخت کارخانه ۲۵ درصد از فضای کارگاه تولیدی را به فضای سبز اختصاص دهند تا آلاینده‌های تولید شده از طریق فضای سبز و جنگل‌ها جذب شوند.
5- تعطیلات رسمی از سوی دولت: یکی از راهکار‌های مناسب برای کاهش مشکلات ریزگرد‌ها بر سیستم ایمنی بدن، تعطیلی مدارس، دانشگاه­ها و ادارات است.
6- احیا تالاب­ها: احیای تالاب‌ها و رعایت حقابه زیست‌بوم‌های پایین دست سد‌ها از دیگر راهکار‌های مؤثر در مقابله با ریزگردهاست.
7- نانوتکنولوژی ابزاری برای مقابله با ریزگرد‌ها و آلودگی هوا: با استفاده از نانو­سنسور‌های تنش بر روی قطعات حساس می­‌توان از بروز حوادث جلوگیری کرده و قبل از شکست یک قطعه از وضعیت تنشی آن مطلع شد. مزایای این سنسور‌های گاز، دقت فوق العاده به دلیل استفاده از مواد نانومتری، مقاومت به سایش، عمر طولانی، واقعی بودن مقادیر نشان داده شده و قیمت کم است (خیاط و همکاران، 1390).
8- جهت مقابله با ریزگرد‌ها آب و شیر بنوشید. به عموم افراد در سنین مختلف توصیه می‌­شود که شیر و فرآورده­‌های لبنی را در برنامه غذایی خود قرار دهند، چراکه نوشیدن مقدارکافی شیر در طول روز به دفع فلزات یا سایر موادی که ممکن است به همراه ریزگرد‌ها وارد بدن شوند کمک می­‌کند. اضافه کردن روزانه حداقل 3 واحد میوه و 5 واحد سبزیجات در برنامه غذایی افراد می‌تواند در بهبود عوارض ناشی از ریزگرد‌ها و همچنین دفع مواد تشکیل­ دهنده آن‌ها مثمرثمر باشد و باعث جلوگیری از ورود این مواد به خون شود.
9- احداث مراکز مقابله با انتشار ریزگرد در تمامی استان­هایی که با پدیده گرد و غبار مواجه­‌اند. این مرکز با هدف مقابله با انتشار ریزگرد‌ها و گرد و خاک در فضای استان خوزستان، به روش یونیزاسیون راه‌­اندازی شده است. در این روش، یون­هایی در هوا منتشر می‌شود که وجود این یون‌ها از انتشار و پیشروی گرد و خاک در مرز جلوگیری می­‌کند که امیدواریم این روش بتواند بخشی از مشکلات گرد و غبار در استان خوزستان را حل کند.
10- ریگ­پاشی به جای مال‌چ­پاشی: ریگ‌­پاشی (به دلیل حفظ محیط زیست، هزینه کم، کاشت گیاه، ماندگاری طولانی و طبیعی آن) روی کانون­‌های تولید ریزگردها، به جای مال‌چ­پاشی (هزینه زیاد، آلوده کردن خاک و ماندگاری بوی بد ناشی از آن بمدت پنج سال) سریع­تر اجرا می‌­شود.
11- اجتناب از خرید میوه و سبزیجات از وانت­‌هایی که در کنار خیابان­ها محصولات خود را به فروش می‌­رسانند و یا مغازه­‌هایی که سبزیجات خود را در بیرون از مغازه و در مسیر عبور خودرو‌ها می­‌گذارند.
12- اجتناب از کاشت گونه‌های گیاهی آسیب پذیر/اقدام به کاشت گونه‌های مقاوم و پالاینده: بیشترین تاثیرات مخرب ریزگرد‌ها بر بخش کشاورزی بوده که متاسفانه نمی­‌توان کار زیادی در این مورد انجام داد، اما می‌­توان از کاشت گونه‌های آسیب پذیر در برابر ریزگرد‌ها در این مناطق اجتناب کرده و گونه­‌های مقاوم را جایگزین کنیم.
13- تجهیز اماکن به سیستم‌­های تهویه: حتی­‌الامکان از تردد و فعالیت­های بدنی اجتناب و منازل، محل کار و کارخان­جات را مجهز به سیستم تهویه مناسب بنمایند. بر این اساس باید انواع سیستم­های تهویه مطالعه و براساس کارایی بهترین سیستم جهت نصب در امکان ذکر شده برای جلوگیری از ورود ریزگرد‌ها نصب شود.
14- سیستم نقش‌بند: یکی از سیستم‌­های مکانیکی که استفاده و اجرای آن در برخی از کشور‌ها نتایج قابل قبولی داشته، استفاده از دستگاه Land Imprinter است (نام این دستگاه به «دستگاه نقش بند» ترجمه شده است.). این دستگاه که شکلی شبیه غلتک «پاچه بزی» یا «غلتک پاچه فیلی» در ماشین‌های راه­سازی دارد، غلتکی است که با پره­های ویژه خود در زمین نقش ایجاد و با این عمل سطح زمین را تبدیل به خانه‌­های شطرنجی می­‌کند که یک خانه آن فرو­رفته و خانه دیگر از سطح زمین برجسته است. در واقع این دستگاه ضمن کوبیدن لایه سطحی خاک، ظرفی را برای ذخیره آب فراهم می‌کند که پس از گذشت زمان کوتاهی (در حدود ۴ ماه) سطح زمین دارای لایه­‌ای نسبتا سخت در قسمت فرورفتگی و یک برجستگی در کنار هر قسمت فرورفته خواهد بود. اجرای عملیات این دستگاه در روی زمین، ضمن جلوگیری از فرسایش خاک و برخاستن غبار آن، موجب می­‌شود که آب باران به راحتی در زمین نفوذ کند و پس از گذشت یک سال بافت گیاهی زمین «نقش بند» شده نیز افزایش یابد.

علل و منشا این پدیده
عوامل و منابع بسیاری در ایجاد گرد و غبار و انتقال آن به استان‏های کشور وجود داشته و شناخت کافی از این عوامل، منشاء شکل­گیری و زمان وقوع آن­ها، نقش اساسی در کاهش خسارات آن­ها دارد. نتایج بررسی‏های مروری نشان داد که پدیده گرد و غبار و آلودگی هوا که چند سالی است اکثر شهر­های کشور را فرا می­گیرد، به علت نفوذ سامانه پر فشار در بخش‏های جنوبی عراق و شمال عربستان ‏است.
درباره منشا این پدیده می­توان این چنین گفت که 95 درصد مربوط به کشور‌های اطراف و همسایه (عربستان، عراق، سوریه و ...) و تنها 5 درصد مربوط به کشور خودمان است. صحرای عربستان یکی از این منشا­های عمده این پدیده است. همچنین کویر‌ها و باتلاق­های در حال خشک شدن عراق نیز می­توانند از دلایل عمده باشند. در واقع ساهارا (صحرا (آسیایی مرکزی (مغولستان)، چین، خاورمیانه، جنوب غربی آسیا، استرالیا و آمریکای شمالی، از جمله مناطق اصلی تولید کننده گرد و غبار در جهان می‌باشند. صحرا در آفریقا بزرگترین منبع تولید کننده گرد و غبار خاکی در جهان است که سالانه بیش از 700 میلیون تن گرد و غبار را وارد اتمسفر می­کند.
دشت­های بایر عراق و سرشار از خاک بدون رطوبت و تداوم خشک­سالی­ها در دشت­های عربستان، ریزگرد‌ها را در جریان باد به سمت استان­های غربی و جنوب­غربی کشور هدایت می­کند و پدیده گرد و غبار را به­وجود می­آورد.
حجم زیادی از رسوبات بستر این گونه دریاچه­ها در مقابل وزش باد به مناطق دوردست هدایت می­شود و این درست همان اتفاقی است که به واسطه کاهش آب­های سطحی در عراق از محل احداث سد‌های بالادستی رودخانه­های دجله و فرات و خشکیدن هور‌های جنوب این کشور روی داده و تبعات آن بر روی نواحی غربی ایران تاثیر گذاشته است.

مسایل حقوقی ریزگرد‌ها
مساله آلودگی‌­های طبیعی یکی از معضلاتی است که اخیراً دامن حقوق بین الملل را گرفته است. از میان این نوع آلودگی‌ها که ادبیات حقوق بین الملل چندان با آن آشنا نیست، مساله گرد و غباری است که از یک کشور به کشور یا کشور‌های دیگر وارد می‌­شود. این پدیده مشکلات بسیاری را برای سایر کشور‌ها ایجاد می‌­نماید و در راستای از بین بردن آثار آن ممکن است که هزینه­‌های بسیاری را بر دولت­‌ها تحمیل نماید. ریزگرد‌های عربی چند سالی است که دولت ما را نیز به تقلا انداخته است. در میان علما و دانشمندان حقوق بین‌­الملل ایران اجماع وجود دارد که در حقوق بین‌­الملل راه کاری برای مطالبه خسارات از دولت عراق وجود ندارد و باید از طریق راه حل‌های سیاسی و مذاکره این مساله حل و فصل گردد.
امروزه در حقوق بین‌­الملل موضوعاتی مطرح می‌شود که پیش‌تر تنها در قلمروی حقوق داخلی قابل طرح بود. این پدیده دو دلیل دارد. نخست آنکه موضوعاتی همچون پدیده­‌های زیست محیطی ماهیتاً مرزگذرند. اثرات سوء ناشی از فعالیت‌های انسان تغییراتی را با دامنه و عمق گوناگون در محیط زیست پدید می‌آورد، به گونه‌ای که اغلب بیش از یک دولت و گاه تمامی جهان درگیر آن می‌شوند. دوم آنکه گسترش بی سابقه تعامل دولت‌ها و ملت‌ها با یکدیگردر زمینه‌های گوناگون سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی، گرایش به از میان بردن موانع گوناگون در حوزه‌های مختلف به ویژه اقتصاد و ایجاد موافقت­نامه­‌ها و سازمان­های جهانی همچون سازمان تجارت جهانی در این حوزه، انقلاب اطلاعاتی ناشی از پیشرفت‌های بی­‌سابقه فناوری ارتباطات و اطلاعات، تجارت الکترونیک، گسترش شرکت­های چندملیتی و در یک کلام فرایند جهانی شدن، موجب شده است تا دامنه موضوعات تصمیمات بین‌­المللی بیش از پیش وارد قلمروی داخلی دولت­ها شود. در این میان پدیده‌­های زیست محیطی همواره در صدر فهرست این موضوعات جدید قرار دارند، زیرا پیچیده‌­اند و این پیچیدگی موجب می­‌شود تا به تمامی زمینه‌­های یادشده مربوط شوند و در نتیجه بیش از پیش جنبه بین‌­المللی پیدا کنند (حبیبی، 1386). جان کلام مطلب این است که حق بر محیط زیست سالم با حرکت بطئی خود در طی زمان در حال تبدیل به یکی از حقوق بنیادین بشر است.
در خصوص آلاینده‌های طبیعی و به ویژه ریزگرد‌ها باید اذعان نمود که هرچند دراین باره دولت­های درگیر در این مساله، تعهداتی کنوانسیونی و مشخص در قبال یکدیگر ندارند، لیکن عرف بین‌­المللی و اصول کلی حقوقی موید این امر است که دولت­ها باید مانع ورود ضرر به همسایگان خود شوند. از سوی دیگر این واقعیت حقوق بین‌­الملل است که در بسیاری زمینه‌ها از جمله حقوق بین­‌الملل محیط زیست در حال حاضر مکانیزم و بازو‌های اجرایی و قضایی مناسبی تعبیه نگردیده است (طوفان، 1389). در چنین فضایی است که معادلات سیاسی و اصل بنیادین حل و فصل مسالمت­آمیز اختلافات از طریق دیپلماسی، بیش از هر راهکار دیگری می‌تواند در حل مشکلات کمک­رسان باشد. دیپلماسی از طریق مذاکره بهترین راهکار در از بین بردن صورت مساله و یا به عبارت بهتر مدیریت پیشگیری است.

خسارات اقتصادی ناشی از ریزگرد‌ها
ریزگرد‌ها در خوشبینانه­ترین حالت 4 تا 5 میلیارد دلار و در بدترین سناریو، بالای 30 میلیارد دلار ضربه به اقتصاد مناطق درگیر وارد می­نمایند.
در استرالیا هزینه آسم ناشی از گرد و غبار بین 10 تا 50 میلیون دلار در سال برآورد می­شود. سهم تمیز کردن منازل پس از توفان‌های گرد و غباری توسط ساکنین بیش از 3 میلیون دلار خواهد بود. گرد و غبار و توفان‌های شنی باعث تحمیل ضرر 6 میلیارد دلاری به اقتصاد چین در سال 2003 گردید. مناطق روستایی نسبت به مناطق شهری بیشتر در معرض خطر ناشی از گرد و غبار قرار می‌گیرند. فرسایش خاک و تحمیل کردن خسارت به محصولات دامی و کشاورزی می‌تواند باعث از بین رفتن اقتصاد مناطق روستایی شود. خسارات مستقیم گرد و غبار شنی در سال 1993 در چین، 70 میلیون دلار برآورد شده است که این پدیده 12 میلیون نفر را تحت تاثیر قرار داد. 85 نفر کشته، 31 نفر ناپدید، 264 نفر زخمی و 120 هزار راس حیوان کشته و ناپدید شدند. همچنین 373 هزار هکتار زمین کشاورزی و 16300 هکتار باغات میوه و صد‌ها گلخانه و پوشش پلاستیکی محصولات از بین رفتند. همچنین تاسیسات زیر­بنایی، بزرگراه­ها و ریل­های راه آهن و تاسیسات انتقال برق 10 میلیون دلار دچار آسیب جدی شدند.

نتیجه‌گیری
گرد و غباری که در کشور وجود دارد از دو منشاء داخلی و خارجی است که پنج درصد آن داخلی و 95 درصد آن منشاء خارجی دارند. عراق و سوریه به ترتیب بیش­ترین میزان تولید گرد و غبار را داشته و کشور‌های دیگری مانند عربستان، اردن و حتی کشور‌های واقع در شمال آفریقا در بروز این پدیده تاثیر دارند. کارشناسان معتقدند علت اصلی موضوع گرد و غبار خشک­سالی‌ها و خشک شدن برخی تالاب­ هاست، احداث سد توسط کشور ترکیه در بالادستی که مانع از سرازیر شدن آب به پایین دست و کاهش رطوبت می­شود از دیگر دلایل بروز این پدیده است. در صورت مشارکت کشور‌های همسایه بخصوص ترکیه و سوریه و عربستان و کمک سازمان­های بین‌­اللملی نظیر سازمان ملل و سایر سازمان­های مرتبط مسئله گرد و غبار در یک بازه زمانی 15 تا 20 ساله قابل حل خواهد بود. در غیر این­صورت این مهمان ناخوانده هر سال نسبت به سال گذشته شدیدتر خواهد شد.
نام:
ایمیل:
* نظر: