يکشنبه ۲۹ بهمن ۱۳۹۶ - ۱۳:۴۴ Sunday, 18 February 2018 |
تاریخ انتشار: ۱۲:۱۸ - ۱۱ آذر ۱۳۹۶
کد خبر: ۹۰۵
سیاست‌گذاران سلامت باید با متخصصین بحث حکمرانی، دولت‌ها و سازمان‌های بین‌المللی مانند بانک جهانی و سازمان جهانی بهداشت و جامعه مدنی ارتباط نزدیک داشته باشند تا بتوانند به بهترین نحو راهبردهای ضد فساد را در برنامه‌ها و سیاست‌های سلامت ادغام کنند.
ادغام راهبردهای مقابله با فساد در سیاست‌ها و برنامه‌های حوزه سلامت

به گزارش تندرست نیوز، ادغام سیستماتیک اقدامات ضدفساد در سیاست‌ها و برنامه‌های سلامت یک موضوع نسبتا جدید است، با این حال تجاربی در این زمینه وجود دارد؛ به‌خصوص در زمینه استفاده از تحلیل زنجیره ارزش برای خرید دارو و ملزومات.

با توجه به این‌که شرایط هر کشور با کشور دیگر بسیار متفاوت است، نمی‌توان برای همه یک نسخه واحد اجرایی و تکنیکی طراحی کرد. سیاست‌گذاران سلامت باید با متخصصین بحث حکمرانی، دولت‌ها و سازمان‌های بین‌المللی مانند بانک جهانی و سازمان جهانی بهداشت و جامعه مدنی ارتباط نزدیک داشته باشند تا بتوانند به بهترین نحو راهبردهای ضد فساد را در برنامه‌ها و سیاست‌های سلامت ادغام کنند. 

اقدامات اساسی برای ادغام راهبردهای مقابله با فساد در برنامه‌های سلامت

- یک مرور کلی از ماهیت فساد در کشور (کلیه بخش‌ها) انجام دهید. بررسی کنید تاکنون کدام رویکردها در مقابله با فساد موثر بوده و کدام رویکردها موثر نبوده است.

- فساد را در بستر کشور خود درک و هنجارهای محلی، باورها، قوانین کشوری و در عین حال استانداردهای بین‌المللی را مطالعه کنید.

- انواع اقدامات فسادآلود در حوزه سلامت را شناسایی و گستره و شدت فساد را درک کنید. ایده‌ال آن است که این کارها را در هماهنگی با دولت، شرکا (ذینفعان) و جامعه مدنی انجام دهید.

- تحلیل اقتصاد سیاسی در نظام سلامت انجام دهید تا بدانید هر یک از بازیگران این عرصه چقدر قدرتمند هستند و چه چیزی باعث می‌شود آن‌ها به شیوه‌ی فعلی رفتار کنند. علت رخداد فساد را بررسی کنید. در بررسی خود از اصول حکمرانی، اقتصاد و اصول پیشگیری از جرم برای درک انگیزاننده‌های فساد و عوامل زمینه‌ساز آن استفاده کنید.

- پیامدهای فساد را شناسایی کنید و هزینه‌های آن را محاسبه و بر اساس آن راهبردهای ممکن را اولویت‌بندی کنید. درانتخاب اولویت‌ها، واقع‌گرا و در عین حال فرصت‌طلب باشید و از نتایج تحلیل سیاسی در انتخاب اولویت‌ها استفاده و اهداف قابل‌رویت و نتایج قابل‌حصول تعیین تا بتوانید رسیدن به آن‌ها را ردگیری کنید.

- راهبرد‌های خود را در دل برنامه‌های سلامت جای دهید. راهبرد‌های خود را در درون شیوه‌های حکمرانی و سیستم مدیریت جای دهید. از رویکرد برنامه مستقل (برنامه‌ای در کنار سایر برنامه‌ها) پرهیز کنید.

- اطمینان حاصل کنید اهرم‌های تغییر که در چهارچوب بالا توضیح داده شد در تحلیل و طراحی راهبرد‌ها به طور مناسب استفاده شود.

- ترکیب مناسبی از راهبردهای طرف عرضه و راهبردهای طرف تقاضا انتخاب کنید. برای انتخاب، به شرایط خاص کشور و عملکرد/ نقاط قوت نسبی بازیگران مختلف عرصه سلامت و پرورش مشارکت مدنی در پایش خدمات و پاسخگو کردن ارائه‌دهندگان توجه خاص کنید.

- رویکردهای مقابله با فساد در نظام سلامت را با سیاست‌های ملی مقابله با فساد مرتبط کنید و همکاری سیستمیک (نهادی) بین سازمان‌های مرتبط با موضوع را پرورش دهید.

-  ذینفعان را در زمینه سیستم‌های مدیریت، ابزارها و اقداماتی که برای پیشگیری از فساد وجود دارد، راه‌های ممکن برای بهبود کشف فساد از طریق نظارت داخلی و خارجی و نقش تنبیهات موثر در پیشگیری از سوءاستفاده آگاه کنید. اقداماتی را که برای بالا بردن آگاهی ذینفعان در پیشگیری، کشف و برخورد با فساد انجام می‌شود، ترکیب کنید.

- تلاش‌هایی را که برای مقابله با فساد در سطح یک مرکز بهداشتی یا درمانی انجام می دهید را با تلاش‌های سطح ملی و بین‌الملل مرتبط کنید و بالعکس.

- وضعیت اولیه (نقطه شروع) را مشخص کنید. یک سیستم پایش و ارزشیابی طراحی کنید تا بتوانید نتایج را اندازه‌گیری کرده، میزان پیشرفت و احیانا پیامدهای منفی ناخواسته را رصد و هر جا که ممکن است میزان زیان مالی وارد به نظام سلامت را اندازه‌گیری کنید. 

- به مشکلات در چهارچوب یک راهبرد ارتباطی فکر کنید، برای اصلاحات جلب حمایت و حمایت سیاسی و عمومی را پایدار کنید. راهبرد ارتباطی شامل بیان ساده و واضح مشکلی است که قرار است به آن پرداخته شود همچنین مشخص کنید چه فرصت‌هایی برای نیل به نتایج مثبت - به علت فساد - از دست رفته و در هر مورد نهاد مسوول را مشخص کنید.

- خطرات بالقوه (جهت رخداد فساد) را مشخص، یک سیستم پویای مدیریت ریسک ایجاد، سطوح فنی و سیاسی اقدامات اصلاحی را مشخص و بر حفظ پشتیبانی اصلاح‌گران کلیدی تمرکز کنید.

ادغام با استفاده از مدل WHO

رویکرد تقویت نظام‌های سلامت که توسط سازمان جهانی بهداشت طراحی و توسعه داده شده است مدلی ارایه می‌دهد که با استفاده از آن می‌توان به صورت سیستمیک به مقابله با فساد برخواست و شفافیت و حساب‌دهی را بهبود بخشید.

مدل WHO در قالب شش باکس کارکردهای نظام سلامت و هدف‌های میانی برای نیل به سلامتی را برشمرده است. این مدل بر اهمیت کارکرد تولیت (حکمرانی) تاکید کرده است. فرصتی که این مدل ایجاد کرده آن است که به جریان و تاثیر کارکرد حکمرانی (تولیت)، شفافیت و حساب‌دهی بر پنج باکس دیگر پرداخته و آن را یک وظیفه جدا در کنار سایر وظایف ندانسته است. 

در واقع در این مدل، اقدامات مقابله با فساد در دل کارکرد حکمرانی (تولیت) دیده می‌شود و بهبود هر یک از کارکردهای نظام سلامت از طریق بهبود کارکرد حکمرانی حاصل می‌شود. بدین ترتیب اگر قرار است هر یک از کارکردهای نظام سلامت بهتر انجام شود و برنامه‌هایی برای ارتقا آن‌ها تدوین شود، باید بهبود حکمرانی و مقابله با فساد در آن‌ها دیده شود.

بر اساس شواهد فساد ادراک و تجربه شده و همچنین شواهد ریسک سوءاستفاده در هر یک از باکس‌های پنج‌گانه به تشخیص فساد بپردازید. نشان دادن اثر منفی فساد بر عملکرد نظام سلامت و مزایای بالقوه کاهش آن در جلب حمایت گسترده حکومت، کمک‌کننده است.

اگر کشور در آستانه نوشتن یک برنامه سلامت ملی جدید است بهترین فرصت برای ادغام راهبردهای ضدفساد با راهبردهای تقویت حکمرانی (تولیت) فراهم است. برنامه‌های جدید باید منعکس‌کننده اولویت‌های مقابله با فساد باشند. همچنین شاخص‌هایی برای پایش میزان پیشرفت داشته باشند. اولویت‌ها باید بر اساس شواهد انتخاب شوند. شواهدی که از تحلیل آسیب‌پذیری (در مقابل فساد) به دست آمده و تحلیل امکان‌پذیری مبتنی بر اقتصاد سیاسی، عملی بودن آن‌ها را نشان داده باشد.
 
مشخصات یک راهبرد ضدفساد

ارزیابی وضع موجود (ریسک بروز فساد و سطح فساد) برای شناسایی محدودیت‌ها و تنگناها، برقراری گفت‌وگو بین کلیه ذینفعان برای انتخاب اولویت‌ها، توافق در مورد راهبردهای مناسب و متناسب با شرایط و در نهایت پیشنهادهای مشخص برای ایجاد تغییرات پایدار در سازمان‌ها و نهادها.

ادغام با استفاده از برنامه‌های فرابخشی 

برنامه ضدفساد در حوزه سلامت باید به برنامه ملی مقابله با فساد متصل باشد و از آن تغذیه کند. اتصال به برنامه کشوری از یک سو و از سوی دیگر ادغام در برنامه‌های سلامت باعث هم‌افزایی و احتمال موفقیت بیشتر برنامه خواهد شد. به عنوان مثال در کشور ما که قانون «ارتقای سلامت اداری و مبارزه با فساد» تصویب شده است، یک راه تقویت برنامه‌های مقابله با فساد در نظام سلامت آن است که مواد و مصادیق مذکور در این قانون با شرایط خاص نظام سلامت وفق داده شود.

در این قانون در مورد دریافت و پرداخت رشوه و مجازات‌های آن بندهای مختلفی ذکر شده، اما مشخص نیست موارد زیرمیزی نظام سلامت مشمول حکم رشوه هستند یا خیر. 

اجرای برنامه مقابله با فساد باید فازبندی شده و مرحله به مرحله باشد. بهتر است در ابتدا به جای انجام وظایف سخت و بلندپروازانه بر روی اقدامات ساده‌تر و قابل انجام تمرکز کرد. همچنین بهتر است برنامه ابتدا به صورت پایلوت انجام شود تا اثر نمایشی هم داشته باشد سپس تعمیم داده شود. 

ادغام با استفاده از برنامه‌های توسعه پنج ساله 

اطمینان حاصل کنید برنامه توسعه ملی یا برنامه‌های ملی کاهش فقر شامل راهبردهای تشخیص و مقابله با فساد نیز هستند. برای تقویت تلاش‌های بخشی، شاخص‌های اندازه‌گیری و کنترل فساد بایستی در برنامه‌های ملی توسعه و یا برنامه‌های کاهش فقر و همچنین در برنامه‌های پایش توسعه و کاهش فقر ادغام شوند. 

در ایران برنامه‌های توسعه پنج ساله و بودجه‌های سالانه کل کشور که در راستای برنامه‌های توسعه نوشته می‌شوند موقعیت خوبی برای ادغام راهبردهای مقابله با فساد در حکمرانی کلان و همچنین حوزه سلامت به طور خاص فراهم می‌کند.

گنجاندن شاخص‌های مقابله با فساد در این اسناد ملی فرصتی فراهم می‌کند که در بالاترین سطوح حکومتی تعهد لازم برای مقابله با فساد ضرورتا ایجاد شود. از آن‌جا که در این اسناد، تعهدات مرتبط با نحوه تولیت و تعهدات مربوط به مقابله با فساد در فصل‌های جداگانه نوشته می‌شود، برقراری ارتباط و ایجاد یکپارچگی بین آن‌ها ضروری است. برای این‌که کار ساده‌تر شود می‌توان شاخص‌های مقابله با فساد در نظام سلامت را با شاخص‌های کلان مقابله با فساد (مربوط به همه بخش‌ها) ادغام کرد و در برنامه‌ها گنجاند.

تحلیل اقتصاد سیاسی و شناسایی نقاط ورود

همان‌گونه که در بالا گفته شد، ایده‌ال آن است که راهبردهای مقابله با فساد در نظام سلامت با راهبردهای کلان مقابله با فساد ادغام شوند و بعد در برنامه‌های توسعه ملی جریان پیدا کنند. با این حال باید در مواقعی رویکردهای کمتر جاه‌طلبانه پیشه کرد و وقتی فرصت هست مقابله با برخی مصادیق خاص فساد را در برنامه‌ها گنجاند. تحلیل‌های اقتصاد سیاسی زمینه مناسبی برای شناسایی «نقاط ورود»  فراهم می‌کند. با انجام تحلیل اقتصاد سیاسی ممکن است فرصت‌هایی برای انجام اصلاحات جامع تر و دشوارتر فراهم شود.

کاری کنید که در گفت‌وگوهایی که جهت نوشتن برنامه‌های توسعه و بودجه‌های سالانه انجام می‌شود بر مساله فساد در نظام سلامت تمرکز ایجاد شود. گفت‌وگوهایی که بین دولت و وزارت بهداشت برای تخصیص منابع انجام می‌شود باید شامل توافقاتی در زمینه اولویت‌های مقابله با فساد در سطح نظام سلامت باشد.

توصیه می‌شود بر تعداد کمی شاخص قابل اندازه‌گیری و معیار استاندارد برای پایش میزان موفقیت توافق شود. این معیارها و شاخص‌ها باید توسط گروه‌های کاری فنی در سطوح بالا ردگیری شوند. تعریف دقیق واژگان ضروری است.

شیوه تخصیص پول به وزارت بهداشت و از وزارت بهداشت به مراکز اجرایی ممکن است به صورت سهوی زمینه‌ساز سوءاستفاده و فساد شود. مثلا تخصیص دیرهنگام پول در پایان سال مالی موجب می‌شود مقامات و مدیران اجرایی توجیه لازم برای عدم رعایت مقررات خرید – به علت ضیق وقت- را به دست آورند. بدین ترتیب زمینه سوءاستفاده فراهم می‌شود. مشکل تخصیص نابه‌هنگام بودجه در نظام اداری ایران و از جمله نظام سلامت و عوارض آن مشهود است. 

باید همراه با تخصیص پول به وزارت بهداشت و سایر نهادهای نظام سلامت به مکانیسم‌های حسابدهی آن اندیشید و مطمئن شد پنجره‌ای برای سوءاستفاده، تقلب و انحراف از اجرای مقررات باز نمی‌شود. برنامه‌های عمودی و پول‌هایی که به آن‌ها تخصیص داده می‌شود باید در منتهای درجه شفافیت، حسابدهی و نظارت بیرونی، برنامه‌ریزی و اجرا شود.

برای تبدیل این توصیه‌ها به عمل، به عنوان مثال، می‌توان از  UNCAC به عنوان یک چهارچوب مرجع استفاده کرد. همچنین می‌توان از تعهدنامه‌هایی که بین حکومت‌ها و نهادهای بین‌المللی در راستای توسعه کشور منعقد می‌شود برای تامین امنیت در به اشتراک‌گذاری داده‌ها، تعیین ضوابط حسابدهی و پایش اقدامات ضدفساد استفاده کرد (مانند تعهدنامه کشورها در خصوص مشارکت بین‌المللی برای سلامت، تفاهم‌نامه‌های منعقد شده بین کشورها در خصوص نظام سلامت). 

می‌توان در این تعهدنامه‌ها و تفاهم‌نامه‌ها از قبل مشخص کرد که اهداکننده در صورت مشاهده رسوایی فساد یا زوال حکمرانی چه واکنشی نشان دهد. شواهدی در حال ظهور است که نشان می‌دهد فشار پایدار از طریق واکنش هماهنگ اهداکنندگان همراه با پشتیبانی برنامه‌های اصلاحی داخلی، پتانسیل بالقوه‌ای برای بهبود حسابدهی فراهم می‌آورد.

همچنین می‌توان ممیزی مالی و غیرمالی (ممیزی عملکرد) را به عنوان یک دستور کار در گزارش‌های سالانه مشترک گنجاند. مقایسه قیمت خرید داروهای اساسی با لیست قیمت بین‌المللی دارو که توسط سازمان جهانی بهداشت منتشر می‌شود، تجزیه و تحلیل قیمت خریدهای اصلی و استفاده از نرم‌افزارهای کشف تقلب از دیگر راهکارهای شناسایی الگوهای فساد است.

باید مشارکت جامعه مدنی در گفت‌وگوهای بین دولت و وزارت بهداشت و دیگر شرکای ذینفع هنگام تخصیص منابع تضمین شود. تعامل و گفتگوی جامعه مدنی بایستی در زمینه پایش مبتنی بر شواهد عملکرد ارایه‌دهندگان و سازوکار پاسخگو نگه داشتن آنان باشد. 

ترغیب سازمان‌های جامعه مدنی به مساله حکمرانی در نظام سلامت

 برای این‌که اقدامات ضدفساد و سیاست‌های شفافیت و حسابدهی، موثر و پایدار باشند، پایش و نظارت بیرونی کاملا ضروری است. تا به امروز فعالان غیردولتی و سازمان‌های مردم‌نهاد یا بر روی اقدامات ضدفساد و حکمرانی شایسته به طور عام تمرکز کرده‌اند یا بر روی موضوعات خاص بخش سلامت، همچون سلامت کودک یا بیماری‌های خاص. به عبارتی، به یکی از این دو پرداخته‌اند نه هر دو با هم.

جامعه مدنی حوزه سلامت و سازمان‌های حرفه‌ای تمایل دارند به مسائل سلامت عمومی یا اخلاق حرفه‌ای بپردازند نه مساله شیوه حکمرانی. آنان اگر چه نحوه ارایه خدمات را پایش می‌کنند و بعضا بر برخی مصادیق خاص فساد مانند پرداخت‌های زیرمیزی یا غیبت غیرموجه کارکنان توجه می‌کنند اما معمولا فساد را در دایره وسیع‌تر مساله حکمرانی نمی‌نگرند. از طرف دیگر سازمان‌های جامعه مدنی که بر روی مساله شفافیت، حسابدهی و حکمرانی تمرکز می‌کنند معمولا به موضوع به صورت عام نگاه کرده و توجه‌شان به یک بخش خاص (مانند حوزه سلامت) نیست.

بنابراین یک فرصت قابل‌توجه برای همکاری مشترک و توانمندسازی متقابل وجود دارد. باید ظرفیت فعالان غیردولتی را برای پایش و نظارت بر فساد در حوزه سلامت ارتقا داد. می‌توان اصلاحات طرف تقاضا را پشتیبانی کرد؛ به عنوان مثال با فراهم کردن کمک مالی یا تکنیکی برای سازمان‌های جامعه مدنی برای تولید کارت‌های امتیازبندی نحوه ارایه خدمات، نظرسنجی‌های رضایت‌مندی بیماران و تقویت هیات‌مدیره‌های مراکز درمانی برای انجام کارکردهای نظارتی.

کشورها باید تلاش گسترده‌ای انجام دهند تا مشارکت سازمان‌های جامعه مدنی در تدوین برنامه‌های حوزه سلامت را تسهیل کنند. مشارکت سازمان‌های جامعه مدنی می‌تواند در سطوح بالای برنامه‌ریزی و همچنین گروه‌های کاری که برای پایش میزان پیشرفت برنامه‌ها تشکیل می‌شود انجام شود.

زمان صحیح برای بنیان نهادن اقدامات ضدفساد در نظام سلامت 

بهترین زمان برای بنیان نهادن اقدامات ضدفساد، هنگامی است که یک سیاست یا برنامه سلامت در مرحله طراحی است. همچنین زمانی که دولت خود را متعهد به انجام اصلاحات کرده و در ابتدای فرایند انتخابات می‌باشد. با این وجود، اقدام در برابر فساد در کل مراحل تصویب و اجرای یک سیاست یا برنامه مرتبط با سلامتی قابل انجام است.

گاهی در پی یک رسوایی بزرگ، فرصت ویژه برای بنیان نهادن اقدامات ضدفساد به وجود می‌آید. گاهی اوقات انگیزه بزرگتری برای بهبود اثربخشی و کارایی به وجود می‌آید و می‌توان اقدامات ضدفساد را دل آن بنیان نهاد. بعضی مواقع، فرصتی برای مقابله موردی با یک مصداق خاص فساد یا برخورد با یک حوزه پرریسک فساد به وجود می‌آید.

از این فرصت می‌توان برای زمینه‌سازی اقدامات فراگیرتر و موثرتر در آینده استفاده کرد. در واقع، مناسب‌ترین حالت آن است که مقابله با فساد یک واکنش موقتی و موردی نباشد؛ بلکه گنجاندن اقدامات ضدفساد در سیاست‌گذاری سلامت بر اساس تحلیل، اولویت‌بندی، طراحی اقدامات مناسب و پایش باشد.

تلاش‌هایی که برای مقابله با فساد انجام می‌شود از یک طرف انتظارات کسانی را که از فساد متاثر شده‌اند زیاد می‌کند و از طرفی با مقاومت جدی کسانی روبه‌رو می‌شود که بازنده خواهند شد. اگر بخواهیم اقدامات ضدفساد موفقیت آمیز و پایدار باشند ضروری است هر دو طرف با دقت مدیریت شوند.

تالیف: حسین جودکی 

پایان پیام/
نام:
ایمیل:
* نظر:
پر بیینده ترین عناوین